Close

Wat is nu precies Palestijnse theologie? Hoe denken Palestijnse theologie over de vraag van wie het Heilige Land is? Zijn ze aanhangers van ‘vervangingstheologie’ of is hun kijk op de positie van het Joodse volk toch anders? En wat is hun kritiek op (christen)zionisme?


Op 3 februari was ons bestuurslid Remco van Mulligen te gast in de Amsterdamse Muiderkerk om hierover te spreken. Dominee Greteke de Vries had een volledige sessie van het Leerhuis van deze kerk gewijd aan Palestijnse christenen. Dominee Emad Thabet van de protestantse Arabische gemeente reageerde op Remco en zangeres Hoda Fayez luisterde de bijeenkomst op met prachtige liederen. Dit alles legde de basis voor een prachtig gesprek over Palestina, Israël, de grondslagen van ons geloof en de beloften van God. Met kritische vragen, waarbij luisteren naar elkaar en leren van elkaar centraal stond.

Wilt u in uw gemeente ook een keer op een open, eerlijke en respectvolle wijze in gesprek gaan over Palestijnse theologie? Dat kan! Stuur ons een e-mail en dan gaan we in gesprek om tot een programma ‘op maat’ te komen.

Onderstaand de hoofdpunten uit Remco’s verhaal.


Palestijnse theologie


De essentie: geloof ontmoet de praktijk. Palestijnse theologie is geen academische oefening. Bijbeluitleg wordt direct getoetst aan de concrete situatie in het Heilige Land. Het is geleefde theologie. Concreet voorbeeld is de conferentie Christ at the Checkpoint, die elke twee jaar wordt gehouden. Ook dit jaar nodigen de organisatoren christenen uit de hele wereld uit om naar Bethlehem te komen en zich te buigen over de vraag wat Jezus zou doen, als Hij voor een Israëlisch checkpoint op de Westoever zou staan.

Diverse theologen zijn belangrijk als stemmen van Palestijns christendom. Dominee Munther Isaac is bekend vanwege zijn vurige kerstpreek eind 2023 over de situatie in Gaza. Zijn boek De andere kant van de muur verscheen vorig jaar in Nederlandse vertaling. De ‘vader’ van de Palestijnse bevrijdingstheologie is Naim Ateek. Hij benadrukt dat Jezus zelf ook in een situatie van bezetting leefde. Palestijnse theologie helpt om Jezus’ volledige menselijkheid te doorgronden. Christus is de hermeneutische sleutel die Palestijnse theologen gebruiken als ze de Bijbel lezen.

Het document Kairos Palestina uit 2009 kan als de ‘grondwet’ van de Palestijnse theologie worden gezien. In dit document, een noodkreet, spreekt de overgrote meerderheid van de Palestijnse kerken zich uit. Orthodox, katholiek en protestant: allen waren ze betrokken bij de totstandkoming.

Drie vragen staan centraal in de rest van mijn betoog: (1) Van wie is het land? (2) Welke positie hebben de Joden in de Palestijnse theologie? (3) Hoe luidt de Palestijnse kritiek op christenzionisme?


Van wie is het land?

Ateek ziet twee stromen in het Oude Testament: de ene met God als ‘strijder’, exclusief voor het Joodse volk, de andere met de inclusieve, universele, liefdevolle God die we in het Nieuwe Testament eveneens zien. Nehemia is een voorbeeld van de eerste mentaliteit, Ezechiël van de tweede. Het boek Jona is voor Ateek het hoogtepunt van het Oude Testament. Gerechtigheid staat voor hem centraal in de Bijbel: gerechtigheid in liefde, vrede en in geweldloosheid.

De evangelische theoloog Yohanna Katanacho stelt dat eigenaarschap van het Land in het Oude Testament niet centraal staat. Het land is van Christus, betoogt hij in zijn boek Het land van Christus. God blijft eigenaar, maar schenkt het aan Abraham onder duidelijke voorwaarden: wees tot zegen! Wie het land bewoont, moet leven naar de missie van dat land.

In Christus is het land universeel geworden, stelt onder anderen Munther Isaac. Het gaat nu ook niet meer zozeer om het Heilige Land in het Midden-Oosten, maar om de aarde als geheel. Er is geen beloofd land, maar beloofde aarde. Het Heilige Land kan niet eigendom zijn van één specifiek volk, dus ook niet van de Joden. De oplossing voor het huidige conflict is volgens het Kairos-document dat de diverse volkeren die in het Land wonen, het land delen in vrede en gerechtigheid. Misschien in een tweestatenoplossing, misschien – en beter nog – in één staat waarin alle bewoners, zeker ook de Joden, in vrede, veiligheid en recht kunnen wonen.


Positie van de Joden

De vraag is sinds Christus zeer sterk: wie is het volk van God? Voor wie gelden Gods beloften en Gods verbond? Ook dit is volgens Munther Isaac universeel geworden. In Lukas 13,29 staat dat alle volken, ook niet-Israëlieten, opgenomen zijn in het volk van God. Johannes 10,16 bevestigt dit. Galaten 3 is cruciaal in de Palestijnse theologie. Hierin staat expliciet dat de beloften van Abraham nu gelden voor heel de mensheid. In Christus is geen Griek, geen Jood, geen slaaf, geen vrije.

Isaac spreekt dan ook van het incorporeren van de mensheid in de beloften die voor Israël gelden. Die beloften zijn dus niet opgeheven. De kerk komt ook niet in plaats van het Joodse volk. Het verbond van God is in Christus verbreed, inclusief gemaakt.

Palestijnen stellen zelf een andere indringende vraag aan christenzionisten – die geloven dat God het Land aan de Joden toegezegd heeft – overal ter wereld: wat is eigenlijk onze plek in dat land? Moeten wij maar gewoon weg? Yohanna Katanacho vergelijkt het lot van de Palestijnen met dat van Hagar. In Genesis 16 lezen we hoe zij gepest, misschien zelfs gemarteld werd door Sara. Hagar vluchtte, maar een engel bezocht haar om haar te manen terug te keren. Zo geldt het volgens Katanacho ook voor Palestijnen: hun plek is in het Land.


Christenzionisme

Munther Isaac stelt dat christenzionisme niet onschuldig is. Het is een buitengewoon krachtige ideologie, met veel invloed in de westerse wereld. De kern is de opvatting dat het Heilige Land toebehoort aan de Joden en dat de terugkeer van het Joodse volk naar dit land een belangrijke schakel is in de opmaat naar Jezus’ wederkomst. Joden zijn in christenzionisme dus ‘instrument’ in het grotere christelijke verhaal.

Katholieken zouden zeggen dat christenzionisme ‘fundamentalistische’ theologie is en feitelijk een dwaling. Het is een ideologie die ontstaan is in de negentiende eeuw, en die duidelijk de kenmerken van kolonialisme en nationalisme met zich meedraagt. Deze dominante ideologieën uit de laatste twee eeuwen vormen de kern van christenzionisme. Daarom wijzen Palestijnse theologen het op grond van de Bijbel af. Het gaat uit van een eenzijdig, zogenaamd ‘letterlijk’ verstaan van een selectief aantal bijbelteksten en profetieën, die worden gepresenteerd als een draaiboek voor de toekomst. De historische en theologische context wordt vergeten of doelbewust genegeerd.

De Nederlandse theoloog Lucas Grollenberg wees erop dat christenzionisme in feite hetzelfde doet als antisemitisme: beide stellen het Joodse volk voor als volstrekt uniek, anders dan alle andere volken en daarom apart gezet. Beide stellen ook dat Joden hun thuis hebben buiten Europa. Alleen geeft christenzionisme aan het Joodse volk een positieve kwalificatie, terwijl antisemitisme uiteraard juist negatief denkt over het Jodendom.

Munther Isaac stelt dat christenzionisme een vorm van afgoderij is. Het stelt de staat Israël in het centrum, waar juist Christus zou horen te staan. Christenzionisten maken zo een Gouden Kalf. Dit is volgens Isaac de ware ‘vervangingstheologie’.

Munther Isaac ziet de geschiedenis van nu als een duidelijke parallel met de tijd van Jezus. Jezus leefde in het Romeinse Rijk, een expansief en onderdrukkend imperialistisch rijk. De huidige staat Israël heeft volgens hem dezelfde kenmerken: gericht op uitbuiting van de inheemse bevolking ten gunste van een imperialistische elite.

Yousef AlKhouri promoveerde in januari 2024 aan de Vrije Universiteit op onderzoek naar hoe Palestijnse christenen (orthodox, katholiek en protestant) bijbelpassages over het Koninkrijk van God toepassen op hun eigen situatie, levend onder imperialistische onderdrukking. Jezus’ Koninkrijk is niet van deze wereld en kent een sterke nadruk op solidariteit met de kwetsbaren. God is een God van de armen en verdrukten. Mitri Raheb wijst in dit verband op de zaligspreking ‘zalig de zachtmoedigen, want zij zullen de aarde erven’. Aarde betekent hier: het land. Imperialistische rijken komen en gaan, maar de zachtmoedigen zullen altijd blijven.